Dana 10. jula 1992. godine počinjen je ratni zločin nad civilima sela Biljani nadomak Ključa. Napad na ovo selo izvela je 17. laka pješadijska brigada Vojske Republike Srpske (VRS) u saradnji sa rezervnim i aktivnim policajcima Odjeljenja policije iz Sanice. Ubijeno je 260 bošnjačkih civila.
Prema podacima Instituta za nestale osobe BiH, masovne grobnice u kojima su pronađene žrtve iz Biljana uglavnom su otkrivene krajem 1995. i 1996.
Najveća masovna grobnica bila je jama Lanište I iz koje je u periodu od 5. oktobra do 15. novembra 1996. ekshumirano 188 žrtava. U ovoj je grobnici pronađena i tromjesečna beba Amila Džaferagić koja je ubijena zajedno sa svojim četiri godine starijim bratom Almirom.
Udruženje za društvena istraživanja i komunikacije (UDIK) je 2020. godine dokumentovalo za sada jedinu presudu za ovaj ratni zločin kojom je pred Sudom Bosne i Hercegovine osuđen Marko Samardžija. On je u svojstvu komandira III čete Saničkog bataljona, koja je bila u sastavu 17.
lake pješadijske brigade, zajedno sa ostalim vojnicima te brigade, rezervnim i aktivnim policajcima Odjeljenja policije iz Sanice, “dana 10. jula 1992. godine, naredio vojnicima III čete, kojim je komandovao, da muškarci, bošnjački civili, iz zaseoka Brkići i Balagića Brdo izađu iz kuća, zatim da krenu na livadu Jezerine, gdje ih je dočekao s podređenim mu naoružanim vojnicima, rekavši im da će biti sprovedeni do škole u Biljanima radi ispitivanja”.
Nakon toga, oni stariji od 18 i mlađi od 60 godina, njih oko 50, s rukama na leđima, sprovedeni su do škole u Biljanima i predati nepoznatom policijskom naredniku, nakon čega su civili zatočeni u školi.
Istina o sudbini mještana Biljana otkrivena je tek krajem rata, oslobađanjem ovog područja od strane Armije RBiH. Tokom 1995. i 1996. godine, tijela ubijenih su pronađena u masovnim grobnicama Lanište I, Crvena zemlja I i II, te u zloglasnoj jami “Bezdan”.
Prema presudi Apelacionog odjeljenja Suda BiH, Samardžija je “kao dio širokog i sistematičnog napada usmjerenog protiv civilnog stanovništva, znajući za takav napad, izvršio zatvaranje ili teško oduzimanje fizičke slobode suprotno osnovnim pravilima međunarodnog prava”. Time je umjesto prvobitnih 26 godina osuđen na sedam godina zatvora.
Pored Marka Samardžije, sudilo se i članovima kriznog štaba Marku Adamoviću i Bošku Lukiću koji su osuđeni na ukupno 32 godine zatvora za zločin protiv čovječnosti u Ključu, ali su za napad na Biljane oslobođeni. Iako je Tužilaštvo BiH za zločin u Biljanima teretilo i bivšeg komandanta 17. lake pješadijske brigade Dragu Samardžiju, postupak protiv njega nikada nije počeo, a on je 2021. preminuo u Srbiji.
Trenutno je u toku pred državnim sudom postupak protiv Jove Kevca, Brace Marića, Dragana Vukića, Ranka Samardžije, Save Jokića, Miše Adamovića i Milorada Kaurina koji se terete da su učestvovali u širokom i sistematskom napadu u okviru kojeg je 10. jula 1992. ubijeno 250 muškaraca bošnjačke nacionalnosti iz sela Biljani.
Nažalost, sporost sudskih procesa i male kazne osuđenima samo su podstrek negatorima ratnih zločina i zlonamjernicima. Nedavno je Drago Tendžerić upućen na izdržavanje šestomjesečne kazne jer je svojim postupcima iz januara 2023. upravo na putu za masovnu grobnicu Lanište I kod Ključa provocirao žrtve.
