Vojni historičar i doktorant na Filozofskom fakultetu Univerziteta u Sarajevu Mustafa Dedović govorio je za Klix.ba o početku opsade Sarajeva, ali i izazovima s kojima se istraživači suočavaju tokom bavljenja ovom tematikom.
Za početak rata u Bosni i Hercegovini uzima se 6. april, ali gdje su zapravo korijeni opsade Sarajeva i pripreme agresije na RBiH?
“Ako se 6. april uzima kao simbolički početak rata, onda se korijeni opsade Sarajeva moraju tražiti znatno ranije u dugotrajnoj i planskoj militarizaciji prostora, političkoj radikalizaciji i strateškom pozicioniranju snaga koje su grad već tada pretvarale u operativni cilj. Još prije otvorenih borbenih dejstava, Sarajevo je izrazito militarizovana urbana sredina. Na njegovom području i u neposrednoj okolini nalazilo se između 18.000 i 20.000 vojnika i oficira JNA, uz gust raspored kasarni i ključnu činjenicu, prisustvo Komande Druge vojne oblasti JNA, jedne od najvažnijih operativnih komandi u tadašnjoj Jugoslaviji. Time je Sarajevo već imalo status strateškog čvorišta. Time je predviđen unutrašnji element destabilizacije, aktiviranje naoružanih grupa u ključnom trenutku, s ciljem presijecanja komunikacija i paralize institucija. Drugim riječima, Sarajevo je već bilo u fazi latentnog okruženja: vojno, logistički i operativno pripremljeno, dok je formalni početak opsade predstavljao tek prelazak iz prikrivene u otvorenu fazu djelovanja”, rekao je Dedović.
Šesti april predstavlja ključan datum u razmatranju povijesti grada Sarajeva, ali i Bosne i Hercegovine. Razumijevajući specifičnosti vojno-političkog konteksta, šta su najznačajnije odrednice Sarajevske operacije iz 1945. godine u odnosu na trogodišnju opsadu Sarajeva (1992–1995)?
“Šesti april nosi višeslojnu historijsku simboliku, ali se njegova značenja u različitim epohama ne mogu poistovjećivati bez ozbiljne analize vojno-političkog konteksta. U aprilu 1941. godine, vojska Kraljevine Jugoslavije kapitulira pred daleko nadmoćnijim protivnikom, a Sarajevo je okupirano bez otpora. Tokom većeg dijela Drugog svjetskog rata, grad ostaje pod kontrolom njemačkih i ustaških snaga, uz snažan represivni aparat koji provodi sistematski teror nad civilnim stanovništvom. Iako su se u širem prostoru Sarajeva povremeno nalazile partizanske i četničke formacije, sam urbani prostor nije bio poprište kontinuiranih borbenih dejstava. Nasilje je imalo prije svega policijsko-represivni, a ne klasično vojni karakter.
Međutim, april 1945. donosi potpuno drugačiju operativnu sliku. Njemačke snage su u povlačenju, iscrpljene i bez realne mogućnosti organiziranja dugotrajnije odbrane. Suočene s naletom partizanskih jedinica, koje su u tom trenutku imale inicijativu, logistiku i moralnu prednost, njemačko-ustaške snage procjenjuju da bi uporna odbrana Sarajeva značila operativno okruženje i konačan slom unutar samog grada. U tom smislu, Sarajevska operacija predstavlja relativno kratkotrajno, ali strateški značajno oslobađanje grada u završnoj fazi rata, u uvjetima općeg kolapsa okupacionog sistema. Nasuprot tome, opsada Sarajeva 1992–1995. godine pripada potpuno drugačijem tipu ratovanja. Ona nije bila epizodna operacija u završnici sukoba, već dugotrajna, planski pripremana i sistematski provođena vojna kampanja.
Za političko i vojno rukovodstvo Srpska demokratska stranka, opsada Sarajeva predstavljala je jedan od ključnih strateških ciljeva, kontrolu glavnog grada, paralizu državnih institucija i psihološki pritisak na cjelokupno stanovništvo Bosne i Hercegovine. Dakle, dok Sarajevska operacija 1945. simbolizira kraj jednog okupacionog poretka i vojni slom snaga u povlačenju, opsada Sarajeva 1992–1995. predstavlja primjer moderne opsadne strategije protiv urbanog centra, vođene s ciljem iscrpljivanja, izolacije i političkog potčinjavanja. Upravo u toj razlici,između završne operacije oslobođenja i dugotrajne opsadne kampanje leži ključ za razumijevanje različitih historijskih značenja istog datuma”, rekao je Dedović.
Kako povećani interes svjetskih medija i domaće javnosti na fenomen “Sarajevo snajper-safarija” utiče na širu historiografiju i razumijevanje opsade Sarajeva, ali i agresije na RBiH?
“Fenomen tzv. “Sarajevo safarija” predstavlja tek jednu, iako izrazito morbidnu, epizodu u okviru 1425 dana opsade Sarajeva. U odnosu na svakodnevnu upotrebu artiljerije, koja je u pojedinim danima prelazila i nekoliko hiljada granata, sistematsko iscrpljivanje stanovništva, ubistva civila, uključujući djecu i ljude u redovima za vodu i hljeb, te potpuno odsijecanje grada od osnovnih životnih tokova, riječ je o segmentu koji ne može nositi ukupnu interpretativnu težinu opsade. Ipak, upravo zbog svoje šokantnosti, ovaj fenomen je privukao snažnu pažnju međunarodne i domaće javnosti. Posljedično, postoji rizik da se kompleksna struktura opsade, kao dugotrajne vojne strategije usmjerene na iscrpljivanje, izolaciju i psihološki pritisak, reducira na pojedinačne, medijski atraktivne epizode. Time se u drugi plan potiskuju ključni elementi: kontinuitet nasilja, razmjere razaranja i sistemsko kršenje normi međunarodnog humanitarnog prava. Iako danas postoje određeni oblici institucionaliziranog sjećanja, kroz obrazovne programe, javna predavanja i memorijalne prakse, izostaje koherentna i dugoročna strategija kulture pamćenja. Posebno je uočljiv nedostatak snažnih narativnih formi, poput igranog filma ili široko dostupnih interpretativnih projekata, koji bi na adekvatan način artikulirali cjelinu iskustva opsade Sarajeva i time uravnotežili fragmentirane i često senzacionalističke prikaze u javnom prostoru”, dodao je Dedović.
Stručna javnost prilično je podijeljena kada je riječ o neuspjelim pokušajima proboja obruča oko grada i opsade Sarajeva. Zbog čega su propale navedene operacije?
“Glavni operativni cilj Prvi korpus Armije Republike Bosne i Hercegovine bio je kontinuirano stvaranje uslova za deblokadu Sarajeva. Međutim, analiza dostupne arhivske građe i vojnih izvora upućuje na zaključak da u datim okolnostima takav ishod nije bio realno ostvariv. Ključni ograničavajući faktori bili su izražena materijalno – tehnička superiornost neprijatelja, kao i potpuna kontrola dominantnih visova oko grada od strane Sarajevsko-romanijski korpus Vojske Republike Srpske. Time je uspostavljen čvrst operativni obruč, koji je omogućavao nadzor, vatrenu kontrolu i brzo reagovanje na svaki pokušaj proboja. U takvim uslovima, ofanzivne aktivnosti Armije često su rezultirale visokim gubicima uz minimalne teritorijalne dobitke, što je dodatno opterećivalo ionako ograničene resurse. Upravo iz tog razloga i danas postoji podijeljenost u stručnoj i široj javnosti. Jedan dio interpretacija naglašava nužnost aktivnog pristupa i pokušaja proboja, dok drugi ukazuje na realna operativna ograničenja i cijenu takvih pokušaja. Prema pojedinim procjenama iz tog perioda, vrh Armije smatrao je da bi, uz kontinuitet razvoja i jačanja kapaciteta, uslovi za ozbiljniju deblokadu mogli biti ostvareni tek u kasnijoj fazi rata, čak i izvan njegovog stvarnog trajanja. S historiografskog stanovišta, ne može se govoriti o preuranjenosti istraživanja ove tematike. Naprotiv, dostupnost arhiva, svjedočenja i već postojeća literatura omogućavaju sve dublju i kritičniju analizu. Ipak, riječ je o složenom pitanju koje zahtijeva kontinuirano preispitivanje, oslobođeno pojednostavljenih narativa i naknadne pameti“, rekao je Dedović.
U kojoj mjeri je dostupna arhivska građa koja tematizira odbranu i opsadu Sarajeva?
“Arhivska građa koja tematizira odbranu i opsadu Sarajeva danas je izuzetno dostupna i, u komparativnom smislu, spada među najobimnije i najrazrađenije fondove za proučavanje agresije na Bosnu i Hercegovinu. U samom Sarajevu, značajan dio građe čuva Institut za istraživanje zločina protiv čovječnosti i međunarodnog prava Univerziteta u Sarajevu, dok posebno mjesto zauzima i arhiva Međunarodnog krivičnog tribunala za bivšu Jugoslaviju, koja je u velikoj mjeri digitalizirana i dostupna istraživačima širom svijeta. Upravo ta dostupnost omogućava istraživanje izvan klasičnih arhivskih okvira, direktno iz vlastitog radnog prostora. Korpus izvora je izuzetno raznovrstan: od operativnih naređenja, borbenih izvještaja, karata i depeša, do medicinske dokumentacije koja svjedoči o posljedicama opsade na civilno stanovništvo. Zatim se tu nalazi veliki broj dokumenata UN-ovih snaga itd. U tom smislu, uz Srebrenicu, opsada Sarajeva predstavlja jedan od najdokumentiranijih događaja rata, što otvara prostor za slojevitu, kritičku i metodološki utemeljenu historiografsku analizu”, zaključio je Dedović.
Izvor: Klix.ba
